زورو، روزها جنتلمناست و شب ها رفيق مظلومان سقف آرزوهاي همة آن هايي كه دوست دارند در آرمان شهر زندگي كنند
خسرو نقيبي
در آخرين سال هاي دهة دوم قرن بيستم، جانستن مك كالي نويسندة داستان هاي عامه پسند آمريكايي، مشغول كار روي كاراكتري بود كه تنها يكي دو سال بعد، آيندة حرفه اي اش را تأمين كرد. با اين حال، مك كالي سي و چند ساله در آن مقطع، نه وضع مالي خوبي داشت و نه اوضاع رو به راهي. او نويسندة گزارش هاي جنايي پليس در مجلة گزت بود و در طول جنگ جهاني اول، افسر اطلاعات عمومي ارتش شد. پس از پايان جنگ صرفا به خاطر علاقه اي كه به تاريخ داشت، همكاري اش را با مجلات عامه پسند آغاز كرد و براي آن ها قصه نوشت. اما هيچ كدام از اين قصه ها تا پيش از نهم آگوست 1919 نتوانست براي مك كالي اعتباري به همراه داشته باشد. نهم آگوست، روزي بود كه نخستين بخش از داستان پنج قسمتي نفرين كاپيترانو در
آل استارويكلي چاپ شد. تولد زورو، آغاز روزهاي خوش زندگي جانستن مك كالي بود.
زندگي دوگانه دون
زورو در زبان اسپانيايي به معناي روباه است و اصلي ترين نام گذاري اين كاراكتر را هم مي توان در ويژگي هاي روباه جست وجو كرد. اين حيوان مكار، ظاهر دلفريبي دارد و اين دوگانگي، همواره به ياري اش مي آيد. روزي كه كاراكتر زورو به شكل جدي به محافل ادبي و سينمايي راه پيدا كرد، همين تيزبيني مك كالي در نام گذاري كاراكترش بيش از هر چيز ديگر به چشم آمد. اگر نه، داستان، يكي از همان افسانه هاي قديمي بود كه چيز تازه اي هم در برنداشت. يك اقتباس تازه از رابين هود با فرمول قهرماني كه حق مظلومان را از حاكم ستمگر مي گيرد. به فرمول رابين هود البته چيز ديگري هم اضافه شده بود، اما اين هم تازه نبود. قهرمان داستان مك كالي، خودش اشراف زاده بود و براي همين، ناچار بود براي كمك به مظلومان، خود را در پوششي ناشناس مخفي كند. زندگي دوگانة دون، اصلي ترين جذابيت داستان زورو بود.در طول تاريخ و پس از داستان اوليه، داستان زورو به دفعات تغيير كرده و هر بار، شكل جديدي به خود گرفته است. با اين حال، بد نيست قصة اصلي را هم يك بار مرور كنيم. زورو سرگذشت قهرمان نقابداري به نام دون ديه گو دلاوگا است كه در دوران سلطة اسپانيايي ها بر مكزيك، با حكمران ستمگر شهر كوچك لس آنجلس مبارزه مي كند. دون ديه گو پسر يك زميندار ثروتمند است. او پس از پايان دورة تحصيلش در اسپانيا، به وطن باز مي گردد. اما در مي يابد كه لس آنجلس دربند سلطة سروان موناستاريو است. فرماندار سنگدلي كه از قدرتش در جهت منافع شخصي استفاده مي كند. داستان، درست از اين جا شروع مي شود. يك پسر پولدار تصميم مي گيرد براي غلبه بر مونا ستاريو و دار و دسته اش به جلد زورو درآيد تا در هيأت يك قهرمان سياه پوش، سايه اي شوم بر سر ظالمان باشد.
اين قصه بعدها بارها تغيير كرد. در قصة اصلي، زورو بيش از هر چيز به فكر مردم است و فرصتي براي عاشقي ندارد. اما به دليل كمبود وجوه رمانس در نسخه هاي سينمايي ـ و به ويژه اين دو فيلم اخير ـ كاراكتري چون النا به داستان اضافه شد. در سريال تلويزيوني كمپاني ديزني، دو سه باري سعي شد زورو عاشق شود. اما مردم، تصويرش را به همان شكلي كه وجود داشت، دوست داشتند و عاشق  نافرجام ماند. حتي در فيلمي چون نقاب زورو، داستان اصلا از دون ديه گو جدا شد و به نسل بعدي رسيد. با اين همه، خود كاراكتر زورو، شنل بلند سياهش، نقابي كه بر چهره مي زند و از همه مهم تر، نشان Z كه بر در و ديوار شهر حك شده، اصلي ترين چيزهايي است كه هنوز هم زورو را در هر شكل و شمايلي، زنده نگه داشته است.
از دل هزار و يك شب
زورو، يك افسانه  است و براي مردمي كه هنوز هم افسانه دوست دارند، كاراكتري است محبوب. اگر فكر مي كنيد در شروع هزارة جديد، ديگر كسي حوصلة قصه هاي قديمي را ندارد، سخت در اشتباه ايد. هنوز هم قصه هاي شاه پريان، داستان هاي هزار و يك شب و روايت هايي از جنس رابين هود و زورو كه نشان دهندة پيروزي خير بر شر است، در همه جاي دنيا بيننده و خريدار دارد. هنوز هم مردم ترجيح مي دهند به جاي دنبال كردن اخبار آخرين عمليات هاي تروريستي، قهرماني را نظاره كنند كه روزها يك جنتلمن تمام عيار است و شب ها رفيق مظلومان و بيچاره ها. مردي كه از راه مي رسد، بي آن كه شناخته شود. داد مظلومان را از ظالم مي ستاند و بعد ناپديد مي شود. اين هنوز هم سقف آرزوهاي همة آن هايي است كه دوست دارند در يك آرمان شهر زندگي كنند.
نگاهي به مسيري كه كاراكتر زورو در همة اين سال ها طي كرده، دقيقا ما را به همين نتيجه مي رساند. هر بار كه قصة زورو از كاراكتر خود او منحرف شده و به نوعي، وجه اسطوره اي كاراكترش از دست رفته، همه چيز هم رنگ باخته است. هرگاه كه زورو عشق را بر وظيفه اش ترجيح داده، از سوي تماشاگر رانده شده. هر بار كه تلاش كرده دون ديه گو باشد و از قالب زورو به درآيد، از چشم مخاطب افتاده. و هرگاه هم كه تكية فيلم يا داستان بر كاراكتر ديگري بوده، اتفاق هايي از همين دست رخ داده. شكست تجاري افسانة زورو آخرين فيلم مجموعه، دقيقا به همين دليل است... در اين جا النا با بازي كاترين زتا جونز، نقش برابري با همسرش يافته و ديگر خبري از دون ديه گوي پير هم نيست. براي همين، فيلم نه درگيشه با اقبال رو به رو شده و نه نزد منتقدان ـ حتي منتقدان مخالف خوان ـ محبوبيتي پيدا كرده است.
يك قرن محبوبيت
روباه دلفريب اسپانيايي ، به نظر مي رسد لقب مناسبي است براي كاراكتري كه حالا در حدود يك قرن توانسته دوام بياورد و محبوبيت اش را حفظ كند. در همة اين سال ها زورو به هرحال، بخشي از فرهنگ عامة مردم در سراسر جهان بوده. كتاب هايش حدود پانصد ميليون خواننده در سراسر جهان داشته و به حدود 30 زبان زنده ترجمه شده است. اين، نه يك اتفاق معمولي كه حتي در ميان كاراكترهاي افسانه اي و اسطوره اي هم توفيقي كم نظير است. اين روباه دلفريب، سال هاست در كنار ما زندگي مي كند و از همراهي كردن با آن، گريزي نيست.

شكست تجاري سخت فيلم افسانة زورو يك بار ديــگر اثـــبــات كـــــرد دنباله سازي هاي هاليوودي، كم و بيش همواره محكوم به شكست هستند.مهم ترين ايرادي كه مي توان به فيلم افسانة زورو گرفت، اصلا يك ايراد نيست: آخرين ساختة مارتين كمپبل، يك فيلم بي ايراد ولي كاملا معمولي است. اين نكته را به راحتي مي توان از روي خط داستاني تكراري آن هم فهميد. شمشيرزن محجوب و سياه پوش ما مثل هميشه سعي مي كند دردسرهاي زندگي خانوادگي خود با الناي زيبا را به حداقل برساند. ولي يك تهاجم عليه حكومت قانوني ايالت كاليفرنيا، دون آلخاندرو دلاوگا را ناچار مي كند دوباره به لباس زورو دربيايد. براي جذابيت فيلم، بيش از هر چيز روي تكرار موفق نقش هاي آنتونيو باندراس و كاترين زتاجونز حساب شده است. فقدان چند پارامتر كوچك ولي سرنوشت ساز، سبب شده است فرمول موفقيتي كه اين زوج هنري، پيش از اين در نقاب زورو به دست آورده بودند، تكرار نشود. اول اين كه حذف شدن آنتوني هاپكينز كه در اثر قبلي، نقش استاد دلاوگا و پدر واقعي النا را ايفا مي كرد، روي عمق اثرگذاري نقش هاي باندراس و زتاجونز تأثير گذار است.
خود باندراس نيز در گفت وگويش با هفته نامة اينترتينمنت تونايت كم و بيش به وجود چنين نقصي اعتراف كرده است. او گفته است: به هرحال، 7 سال از آخرين باري كه من نقاب زورو را به صورت زدم، مي گذرد. شايد ديگر، ارتباط كافي با اين نقش نداشته باشم. من الان فقط شهرت زورو را دارم. اما اين، از حساسيت نقش، چيزي كم نمي كند. پيرس برازنان هم نزديك به يك دهه جيمزباند بود، ولي الان نه خودش و نه سازندگان، تمايلي براي ادامة اين همكاري ندارند. بايد قبول كرد كه در مورد فيلمي مانند افسانة زورو، همه چيز فقط و فقط به تماشاگران بستگي دارد. آن ها هستند كه تصميم مي گيرند شما بمانيد يا برويد.
از همه جالب تر، اين كه لحن باندراس هنگام صحبت كردن از زورو، حالتي به شدت وداع گونه دارد: بايد اعتراف كنم بازي كردن در نقاب زورو، براي آن دوره از فعاليت حرفه اي من و چند بازيگر، بسيار مهم بود. حرف زدن به جاي نقش گربة چكمه پوش در شرك 2، يك نوع اداي دين به زورو است. اين، چيزي است كه سال گذشته، مطبوعات، بسيار درباره اش صحبت مي كردند. نقاب زورو به ما كمك كرد كه در بخش تجاري هاليوود، بهتر و بيشتر ديده بشويم. براي آن كه در حق باندراس، خيلي بي انصافي نشود، بايد قبول كرد كه او در قامت زورو با درخشش تمام ظاهر شده است. اين درخشش، بيشتر از همه به تسلط قابل قبولش در شمشيرزني و اسب سواري برمي گردد. باندراس در گفت وگوي ياد شده، اين نكته را تأييد مي كند: شايد كمي بچگانه باشد، ولي من از زمان نقاب زورو تا همين الان، شمشير فيلم را پيش خودم نگه داشته بودم و هر از گاهي، غير از تمرين، با آن بازي مي كردم! اگر يك بار براي جنگ با شمشير آموزش ديده باشيد، مي فهميد كه شمشيرزني، كم و بيش، شبيه دوچرخه سواري است. شما ممكن است آمادگي خودتان را از دست بدهيد، ولي امكان ندارد اصولش را فراموش كنيد. تمرين اصلي براي فيلم برداري، كار با اسب بود. چون اسب من در واقع، يك اسب واحد نيست. ما از 9 اسب شبيه هم استفاده كرديم كه هر كدام در انجام يك فعاليت خاص، تخصص داشتند. طي اين سال ها، فرصت زيادي براي كاركردن با اسب ها داشتم. ولي به هرحال، شما بايد با اسب هاي جديد اخت بشويد و اين، بيش از هر چيز، به فاكتور زمان نياز دارد.
اما آنتونيو باندراس، تنها كسي نيست كه نقاب زورو برايش حكم سكوي پرتاب را داشت. كاترين زتاجونز نيز پيش از اين فيلم، بيش از يك بازيگر درجه دو و گمنام نبود. ولي بازي او در نقش دختر جنگجوي نقاب زورو ، شروع تازه اي براي او بود. زتاجونز نيز مانند باندراس، نگاهي كاملا نوستالژيك به بازي دوباره در نقش النا دارد. او در گفت وگويش با اينترتينمنت تونايت، چندان به جنبه هاي فني و هنري اثر اهميت نداده است: نقاب زورو نه فقط به لحاظ فني، بلكه به لحاظ شخصي، براي من بسيار سرنوشت ساز بود. من و همسرم [مايكل داگلاس] در پشت صحنة همين فيلم، براي اولين بار با يكديگر آشنا شديم. اين، شروع همان زندگي خانوادگي ما است كه حالا همة پاپاراتزي ها براي از هم پاشاندن آن، با همديگر هم قسم  شده اند!
و اما علت دوم ناكامي دومين زوروي مارتين كمپبل. زماني كه نقاب زورو اكران شد، سينماهاي آمريكا يك فصل كاملا سرد و يخ زده از نظر فيلم هاي مفرح را تجربه مي كردند و ژانر حماسي زورو، كم و بيش، يك ژانر رو به انقراض بود. پس نقاب زورو توانست با تكيه بر اين بازگشت تاريخي، گيشة قابل قبولي داشته باشد. مشابه اين اتفاق، چند سال پيش براي فيلم شيكاگو در ژانر موزيكال افتاده بود. اما افسانة زورو از هيچ كدام از فاكتورهاي هنگام اكران اخيرش سود نمي بُرد و همين، معاملات را به هم ريخت. افسانة زورو، يك اثر شكست خورده است، هر چند اسطورة زورو همچنان در فرهنگ جهاني، محكم و پابرجاست.